Tortulhas

April 19, 2008

Renda de Pardo

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 2:20 pm

Chamaba-se Rosa Antígona. Rosa por parte de la mai, que le gustaba l nome i, inda por riba, yera l nome de la bó, Antígona por parte de un tio padre, l padrinho, que anteimou que la garotica tamien habie de lhebar l nome dua tie, peç que mi guapa i mi baliente,  de que el se alhembraba duns lhibros que habie lido ne l seminairo.Mi amperronhadica, Rosa Antígona alhá se habie criado, an Bregáncia, siempre de ruoda de la saia de la mai i de las beatas de Bregáncia, sin nunca haber coincido las quelobrinas que fai ber la cobiça an l oulhar dun moço. A la cuonta de alguas letras daprendidas i duns persuntos i outros tantos garrafones d’azeite, saliu regiente scolar.I regiente scolar aparciu an Tortulhas, pa strenar la scuola nuoba de ls centenairos que haberie de serbir para que to ls de Tortulhas podíran daprender a ler, a cuontar i a screbir, de carreirica i an pertués legítimo, a bien de la naçon, cumo Dius, Nuosso Senhor, gustaba i l senhor Persidente de l Cunseilho mandaba.I an Tortulhas Rosa Antígona se quedou, debrebe se deixou ambudar pul paleio de l filho de tiu Zé Molineiro, Artúrio, l Farroncas, que le perdonou a Rosa la fraca pelaige que tenie, por bias de la chubida an la scaleira social que eilha le pormetie.

De pouco le serbírun ls conseilhos de sue mai:

- À Rosa Antígona, filha, mira que tu, se algun quejir çufar antes de l tiempo, tu dá-le  cun l palo de ls farelos para trás, tu nun oubes?

 Rosa Antígona nun le dou cun l palo de ls farelos a Artúrio, que isto nun hai cunseilhos de mai, nin mofo de beatas de Bregáncia que séian capazes de abafar la boç dun bientre de binte anhos, quando las campanas de la naturaleza tócan a rebate.Aquilho fui cumo un lhobo zampar-se nua canhonica, i naide le fiturou bun fin al matrimónio.Anganhórun-se. Rosa Antígona nun yera bien quien se pintaba. L friu de las lastras de las eigreijas de Bregáncia habie-la temprado. Dezie l padrinho padre que la sue Rosa Antígona yera, pintiparada, ua renda de pardo: delicada i singelica por fuora, cumo ua rendica; fuorte i rejistente por drento, cumo l pardo.Las que amargou, naide l sabe, que eilha solo se cunfessaba al padrinho, mas l cierto ye que hoije Rosa ten muito adonde se puoden poner ls uolhos: ls trés filhos, guapos i zbulhados cumo trés chouriços, la casa, siempre lhimpa i asseada que anté un se puode spelhar ne l chano, l home, de camisa lhabada i gola angomada an la missa de Demingo, eilha mesma, que yá puso algua chicha an riba de las tenrielhas que troixo de Bregáncia, anté peç que quedou mais alta, a un qualquier se le antolha.

Debe de ser de las poucas ties an Tortulhas que nunca spurmentou l peso de la mano de l home. Solo, de beç an quando, ua ralhatina sin amportança:

- À  Artúrio!… à Farroncas de l diabo… tu sós burro ou fais-te?…tu nun bés que mos botas a perder!?…- Calha-te alhá, mulhier, se nun fusse you, tu inda hoije stabas de adil!mais carino que malquerença, que an Tierras de Miranda tamien la rudeza de las palabras crece al mesmo tiempo que la cunfiança i l’antemidade.

Na scuola, debrebe tubo que s’afazer culs garotos de Tortulhas:

- Aponta, Teodoro, aponta e vais ver que não trocas as linhas ao leres…- Que apunte, que apunte….se you tubisse uas unhas cumo las buossas!…Rosa Antígona cortou las unhas un cachico mais renticas i, a pouco i pouco, fui cerrando ls uolhos i ls oubidos a las mirandesadas que ls garotos le misturában cul pertués. Fizo-se ua buona palhantra, dezie l padrinho, que, cumo doutor de scanho ancartado, tenie senténcias para todo.

Fui un regalo bé-la an l Curso de Eiducaçon de Adultos, a sustituir ua porsora de Miranda, filha dun barragista, que nun se afizo an Tortulhas, cuitadica:

- Bá, bamos agora a la matemática! A ber se sodes capazes de resolber este porblema: Manginai que teniedes doze canhonas i las lhebábades a la feira de l Naso. Se bendíssedes un tércio, cun quantas bolbiedes a casa

- Ora, isto yá ye un porblema – diç Teadoro, que nunca fui capaç de daprender a ler nien a screbir, i andaba agora, de home, a ber se fazie, al menos, la quarta – agora ls porblemas de l’outra porsora…nun tenien jeito niun…yera solo: you amarei, tu amarás, el amará…

- Calha-te, sou burro – ralha l bezino de la carteira, más andustriado an las andanças de las letras – anton tu nun bés que isso nun ye un porblema, ye l Persente de l’Andicatibo?!Tortulhas yá habie aporfilhado a Rosa.

L que Tortulhas nunca fui capaç de angulhir fui la Antígona. Inda, por dues ou trés bezes, las bezinas spurmentáran: à Rosa Antiga, isto, à Rosa Antiga, aquilho, mas nun se le drobaba la lhéngua i nun anteimórun. Quando fusse perciso çtinguir a Rosa, la regiente, de las outras dues ou trés Rosas de l pobo, quedaba Rosa Farroncas i yá staba.

Anté Rosa, para zapacenciar a sou padrinho, le questumaba dezir, meio de caçuada:

- La Antígona nun se afizo eiqui. Tortulhas ampuntou-la pa l fondo de un fóio, alhá pa las minas de Santo Adrian, lhembra-se-me que yá nun la bolbeis a ber.

I l padre, cua risica meio amarielha, rezungaba:

- Calha-te eignorante…Nuosso Senhor te perdone, se ancuntrar por donde…anté peç sina de las Antígonas…Tortulhas nunca antendiu l que querie l padre dezir, i isso agora tamien nun ben al causo.

December 27, 2007

NUITE FELIÇ

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 2:33 am

1 - Naqueilha nuite l cheiro de l quemido i l alberoto yéran más fuortes do que nunca.

Yá se habie afazido a coincer todo l que comien solo pul cheiro: para la cena, houbo bacalhau cozido cun batatas i tronchos. I inda fritas, que l cheiro de las fritas yera l que le atrelundaba mas l santido, a chamá-lo, a puxá-lo para l sobrado, cumo se fura un bruxedo.Apuis l alberoto, que el bien çcunfiaba donde benie: la rapaza más nuoba, yá dous ou trés meses solo a arrastrar ls pies pula casa, cun la barriga ampinada, a modos a trazer uas fogaças alhá drento, preinha cumo un pelhiço an Nobembre, que nisquiera les habie deixado acabar la cena assossegados, nun sfregante, ah mai, ah mai, que you yá nun las aguanto, bénan cada beç más juntas… tengo ls quartos todos anchoquecidos!…L arrastrar de las cadeiras, las priessas, las ordes zancuntradas: ide por auga caliente…i panhos brancos…mas bien lhabados…zbia-te, strobilho…trazei-la pa l catre…ua sinagoga! I l bielho cun la sue boç fonda i gorda, cumo un juiç faroç a botar ua santença terrible:         - Muito berras pa l que botas! Anda que pa la pregar, cumoquiera nun berreste tanto!… You nun quiero eiqui strelóquios… Tirai-me-la delantre que you tengo más que fazer. Nun bou you a quedar sien missa de l galho por bias de zorros de naide!L bielho!  L sou einemigo de siempre. Capaç de le sorber la sangre. Coincien-se bien. Zde siempre. L bielho duonho i senhor, i el tamien sien outra casa a que chamar sue. Uas sapas de muorte, ua nubrada de nuite i de die, sien nisquiera un cachico scampado. El a lhuitar pula bida, i l bielho a lhuitar pul senhoriu i por nun ber la sue buntade trocida.Spreitou. Bazia. Todo mundo habie zaparcido. Silenço, punteado pul gemidos benidos de l quarto bezino.La sala! L cacho de l sobrado adonde naide drumie, adonde quemien an dies de fiesta, adonde belában ls muortos.Antrou, a miedo. Más un bisguito. Naide. L cheiro de las fritas ambudaba-lo i arrastraba-lo cumo polilha par’ua candeia.Nun rejistiu. Yá solo se biu zampado an la trabiessa de las fritas, a morder, a angulhir, a rober, a sfarelar, a sforfalhar. Anté se fartar! Squeciu-se-le l tiempo i l sítio.

Nuite feliç!

 2. Anté que l rugido de l postigo l spertou l santido.Saltou de la mesa i botou-se a fugir. Acaçou inda más un cachico de frita que se habie caído ne l chano. Quaije nien iba arreparando, cun las priessas. Para manhana a la purmanhana.Tau!Un delor. Fuorte, ne ls quadriles. Acaçado, prandido, sien squiera se poder arrastrar.La rateira! L bielho si le habie perdido l amor a las cinco crouas i siempre la habie mercado, yá quantá que andaba a amantar neilha. Agora yá sabie cumo yera. I bien salgado, l précio de la nobidade!L bielho antrou i arrumou-se a el, alto i seco, cumo un campanairo. Solo se le bien las dues frinchas de ls uolhos, i ls dientes amarielhos pula raleira que la risa de caçoada le ponie ne ls beiços arreganhados.La raiba, la guerra de ua bida íban a chegar a la fin. La cisca que antraba pulas frinchas de l sobrado peç que habie arrefecido i yá nisquiera santie l delor.L bielho alhebantou un pie, i el solo biu las brochas de la bota cardada.Cerrou ls uolhos. L cheiro de las fritas inda le anchoquecie ls narizes i passou-le pul santido, cumo un relhistro, l’eimaige de las prumicas i de ls manhucicos de lhana de la sue camica.

Nuite feliç!…

 3. Fui solo un segundo, de eiternidade…spartiçada cun ls berros de un nino acabado de nacer, que assegurórun l pie ne l aire.Temé, l filho de l bielho, to las cenas de cunsuada cunta que naqueilha nuite, parado a la puorta de la sala a saber de más panhos lhabados pa la armana, inda biu a sou pai a fazé-le ua festica ne l lhombo al ratico, antes de zarmar la rateira pa l deixar scapar, anquanto marmuraba, culs uolhos rasos i peç que meio delareado: bieno al mundo para perdonar… purmeiro nieto… suorte tubiste….apuis manhana…Naide se finta an Temé. El, l rapaç, tamien, dou-le para anteimar que l choro que anton se oubiu nun fui sou sobrino, diç que peç que benie de l canto de l sobrado adonde habien armado l presépio uns dies antes. 

December 9, 2007

La squila

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 3:35 pm

Sue mai habie-le dezido que abó stába a çcansar un cachico – nun beis que yá ye tan belhico – i que iba a fazer ua biaige, par’un lhugar que le chamában l Paraíso, i apuis els inda habien de l ir a besitar, que nun chorasse i que le fura a dar las sobras de l almorço a Piloto, cuitadico, que starie chenico de fame, zde onte a la nuite que nun comie.

Mas anton, se sou abó se iba ambora, apuis quien le habie de cuntar las cuontas al serano? I cumo haberie de daprender ls nomes de las árboles i de las erbicas todas, que inda le faltaba tanta? Habie sido sou abó que le habie ansinado a armar las rateiras de ls paixaricos, an riba de ua buosta i cun la formiga de ala bien anganchada ne l ferrico, i a purparar las pieles de bacalhau para acaçar las ranas an la ribeira, i apuis a scochar-le las patas traseiras i a çfolhá-las, i a spetar las lhumbrizes ne ls anzoles pa caçar ls peixes, i a jogar la bilharda, i la raiola, i l standerete, i l burro cardado…i quien le iba a fazer ls carricos de cortiça, i ls piones?!…Agora sou abó stába eilhi standido a drumir naqueilha caixa, amarielho cumo la cera de las belas cun que habien anfeitado la preça de casa pa la çpedida, las manos cruzadas subre la jaqueta de ls demingos, sério cumo un cura an la missa…i tan friu, que el bien biu que staba mi friu quando le deixórun dar un beijico pa se çpedir i le dixo baixico al oubido que yá tenie un anchiente de formigas de ala pa las rateiras de Bal Trabiesso.

Saliu cul tarraço de las sobras pa las botar a Piloto, anquanto asperában pul cura que benie por sou abó pa la tal biaige. Nun tardarie, que yá un cachico que stában a tocar las campanas, diç que se chamaba ancordar.  Tamien habie sido sou abó que le habie ansinado a ajudar a la missa, quando se le chegában las galhetas al cura, i quando se tocaba la campanica cun la giente azinolhada. Que a bien dezir, isso de pouco habie serbido, pus nunca le tocaba a el a ajudar la missa. L alma de l diabo de Antonho Pitorro, un mazmaruco grande i mal amanhado, malo cumo la sarnia, nunca le deixaba poner las unhas an la opa als outros garotos, yera siempre el solo a ansarilhar al redor de la saia de l cura, i assi, gordo i más grande que ls outros, quien le podie chegar las moncas arriba al Pitorro? Yera cumo an la cruzada: siempre l Pitorro cun la bandeira, i ls outros cuntentában-se a ir an filas trás d’el. La bandeira de la cruzada! Que proua ser home de la lhebar an la purciçon de la fiesta! L Pitorro arrebanhaba-la siempre, si le poderie dar bien beijicos ne l culo al cura i a las catequistas! Inda ua beç sou abó habie dezido mui sério:

-         Peç-me que inda bou you a tener que cumbersar cun esse Pitorro! Mas agora iba-se de biaige! I yá se bie benir l cura, a saber de abó, cun ls tius de las lantiernas i de la cruç i…bós nun quereis ber?!

Peç que se le caiu la sangre als pies! Anton nun ye que delantre de l cura i de ls tius benie l Pitorro, gordo cumo un teixugo, parecie un pan-lebe sbarrundado, cun ua campanica an la mano i ls olhicos quaije cerrados cun ua risica meio de caçoada. Anton yera l cunina que ancabeçaba la quemandita que benie por sou abó?! L que ye de más tamien ye moléstia! Pousou l tarraço de Piloto i sentiu ls pelos a punéren-se-le de punta.Yá sou abó iba çcansado cul mazmárria de l Pitorro a rumper l camino! Nun sabe cumo fizo, yá solo se biu delantre de l outro, culs punhos cerrados i ls tius i l cura parados a olháren par’el!

Cunta l tiu de la cruç que le gaçpenhou de rumpon la campana de las manos a Pitorro i solo le dixo:

-         Bota-me acá la squila, que hoije la fiesta ye de miu abó!

November 19, 2007

De mie casa a Alcanhices

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 1:08 am

Nin ua folhica bulhie an las arbres al redor. Que bien se staba eilhi anriba donde se abistaba to l praino sin fin. De die ruço de sol i de trigo, i agora, de nuite, tiznado de selombras con la lhuç que la lhuna arramaba. Solo se oubien ls ranicalhos i, de beç an quando, l piu de algun moucho al loinge.Siempre eilhi habie stado i nun serie capaç de se afazer noutro lhado. Gustaba-le l praino i las bistas zafogadas. Ls sous habien-le dezido que la sue raça yera mui amportante por aqueilhes lhados. El nun se lhembraba, mas diç que datrás anté le ponien l sou nome a las aldés i als lhugares de l termo. I que habie homes que tamien se chamában assi, por bias de se queréren acumparar a el an amportança i an fortaleza. A bien dezir, el nunca antendira mui bien ls homes. Quando inda yera moçico, lhembraba-se de ls ber a guerreáren-se por bias de ber de quien yera la tierra,i ls rius, i las fragas,i las árboles, you sei alhá… isso el nunca l habie antendido…las cousas debien pertencer a todos: la tierra, l’auga, l sol, l bento…yeran de todos. Mas ls homes no: que las cousas habien de tener duonho. I l demonho habie ls ajudado a ambantar las frunteiras, que yeran uns riscos manginários que debedien i apartában las tierras i las gientes. De tanto ls ber passar polhi i de ls oubir, el bien sabie que la tal frunteira quedaba cerca, i tamien sabie que dun lhado le chamában Pertual i solo podien star  ls pertueses, i de l outro lhado chamaba-se Spanha, i solo podien star ls spanholes. Isso, a el, daba-se-le tanto cumo l’auga que iba l Douro abaixo, staba cierto que la giente que bibie cerca de eilhi nun le botaba muita fé a la frunteira, que el bien ls bie a passar dun lhado pa l’outro, ls pertueses pa la Spanha i ls spanholes pa Pertual como se nun houbira frunteira niua, que isso de las frunteiras yera cousa de ls homes, mas de ls homes que bibien longe i fazien las leis.Inda agorica passórun dues ties, ua ye coincida, passa muita beç, la outra nunca porqui se habie bido. Son Pertuesas mas benien de l lhado spanhol, calhadas, ua trás de l’outra, a roçar pulas stebas e pulas scobas. Eilhi an riba tamien stan trés carabineiros, serie por bias disso que las ties parórun eiqui i se amarrocórun. Stan a bexanar ua cun l’outra, bamos a ber se somos capazes de oubir l que dízen:

-         Calha-te, nun seias tonta! Tu quedas-te eiqui, quetica, i nun refunfunhegas! You conheço un de ls carabineiros, you bou-me alhá a tratar cun eilhes. Tu nun te bulhas.

-         Ah, ti Berdeilha, i apuis se bos fáien ua perrice. Deixamos eiqui la pana scundida i you tamien bou cun bós. Bós bien sabereis que ls carabineiros son todos uns cuninas i uns palurdos…

-         I tu que sabes de ls carabaneiros? Ye la purmeira beç que benes i yá botas santenças…calha-te mas ye bien calhada! Fai de cuonta que bengo you sola. Tu quedas-te eiqui i nun te amostras que you nistante buolbo.

La lhuna habie-se scundido trás de ua nubre i las selombras amouchában l praino por anteiro. Staba scuro cumo l culo dun lhobo i ls ranicalhos tamien peç que yá solo se oubien más de spácio. Habie-se lhebantado ua cisquita que le fazie poner ls pelos de punta a Alzira Parchaca, palhi amarrocada trás de la touça. Ou serie l miedo de haber quedado eilha sola que le ponie la piel de pita? Bien le rendie l tiempo, mas nun se astrebie a bulhir-se. Queta i calhada, cumo se stubira an la missa.

Passado un cacho bien buono, tie Berdeilha topou-le an las cuostas a Alzira.

-         Bah, anda, bamos-mos ambora…abia-te que yá nun ye nada cedo!

-         Ai, Jasus Senhor, que susto me preguestes! Se you stubisse preinha, habie amubido cul cagaço! Bós d’adonde aparecistes, assi a la çurrelfa?

-         Isso agora nun amporta, bah, abia-te, alhebanta-me esse culo de l chano! Bota-me acá la mie pana, que yá la bou a anroscar als quadriles outra beç…bamos-mos ambora depriessa!

-         Ah tie Berdeilha - diç Alzira a sacudir las folharascas de la saia i de l xambre - lhembra-se-me que tubistes que serbir ls carabineiros…ls trés…i you tamien bin cun bós…tamien lhiebo pana…assi nun stá bien!…

-         Calha-te alhá mulhier! Sós bien cimprica! Tu nun sós la cumbersada de l filho de tiu Eiduardo Barral? Nun le quieres guardar respeito? Anton pa que me amentas nisso sequiera!Mira, arrepara bien ne l que te digo: tu queries benir, tenies ls uobos i you troixe-te, pa spurmentar…agora yá sabes cumo muorden!…

-         Mas bós assi…tener que bos meter ambaixo ls trés carabineiros…

-         I apuis?!…You nun tengo home, bibo you sola…isso nun l’amporta a naide. I a mi nun me fai papo! Tu quien pensas que ye la Berdeilha? Scuita bien pa que nun se te squeça: ls cousos de ls carabineiros que yá me passórun pula sanfona…chegában de mie casa a Alcanices! I mira que nun yera assi - i tie Berdeilha ancostaba ls dedos de apuntar, punta ancontra punta -  yera assi - i ancostaba ls dedos al comprido - armanicos, deitados un al lhado de l outro! Se pensas que l cuntrabando ye páixaro, stás bien anganhada…las mais de las bezes sal arganaç!…Tenes la pana bien anroscada als quadriles? Anda, abia-te, bamos-mos ambora que inda pori ancuntramos ls fiscales i apuis ye que la puorca truoce l rabo.

I las dues ties perdírun-se an la nuite de l praino, ua trás de l’outra, calhadas, a sgodar pulas touças i pulas scobas, camino de Pertual, cun dous cortes de pana anroscados als quadriles.

L teixo quedou eilhi, adonde siempre stubira i adonde le gustaba star, cul zafogo de las bistas de l praino sin fin, de santinela, cumo guardador de la frunteira de ls homes, fourte e zampenado, a fazer lhembrar ls sous antrepassados i a sentir la cisquita que se habie alhebantado a arrulhar-le las galhadas çantenairas.

October 22, 2007

TODO SON ZGRÁCIAS

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 12:26 am

Zancostou l pote de las batatas de l strafogueiro i arrumou-lo pa trás. Yá cacho que stában a ferber i quando l sou Zé benisse de aquemodar la cria, yera solo botar-le dues arenas de sal als cibos de chicha que quedában ne l puial i poné-los an riba de las greilhas. 

Eilha habie-se cuntentado cun dues cachas de batata, un manhucico de berças i dous carolos de pan, anda que apuis, an casa de cumadre Purficaçon, nun deixában de oufercer uns rosquicos i ua pinguica, pul meio de la nuite.Ya habie ancerrado las pitas i arrecolhido ls uobos, cada beç menos, que bruxa haberie bido las pitas que ls uobos semían-se cumo auga nun cesto?!Inda le faltaba botar la bianda als cochinos. Çcolgou la caldeira de las lhares i fui-se a la corteilha. Iba fazendo tiempo, a ber se l sou benie, cumo quiera que se habie anchecortado an la taberna, rasparta l’home, diç que solo iba a aquemodar la cria i nun habie modo de benir, yá eilha habie stado menos tiempo cun un amo i habie-le pagado soldada!Nun podie sperar más! Calçou ls çapatos i bestiu l xambre de la missa, amanhou l pelo por ambaixo de l lhenço, dou-le ua acubilhadela al burralho, apagou la candeia i ancostou l belador a la parede, amouchou-se ne l xal i saliu.Staba a smerujar i scuro cumo l culo de un lhobo!Fui tanteando pula parede de la cortinha de tiu Calros Beilador, a ber se acertaba ne l carreiron i nun ambarraba ls çapatos. L que le balie ye que tiu Aníbal Çargento habie picado uas xaras i las habie strampalhado an la rue pa fazer stierco, i assi passaba-se más bien, nun fura isso i ls çapatos habien de quedar guapos, inda que la casa de cumadre Purficaçon nun fura mi longe.Balha-mos Dius, cuitadica de cumadre Purficaçon! Inda trasdonte tan contenta ne l poço de lhabar, a cuntar las Áfricas que l sou Arnesto fazie alhá por Lisboua, i hoije a belar l’home!Diç que se tenie ficado cumo un paixarico, apuis de l jantar, ancostado ne l scanho, quando ancordórun cun la nobidade, fui cumo un barreno que atrelundou l pobo anteiro.

I inda tan nuobo! Quien bisse tiu Artúrio tan dalgeiro trás de l macho ou zampado nua torada de freixo a fazer rachos, nun feturaba que tan de brebe iba a fazer tejolo, Nuossa Senhora mos balha!

I agora cumadre Purficaçon? Cun l filho an Lisboua i la filha an la Fráncia, que iba a ser daqueilha almica, eilha sola, cumo iba a dar cunta de la fazenda toda?A la puorta de l muorto, sperou que acabássen de dezir l terço anbaixo de l barandin,i solo apuis ye que antrou.L cheiro de las belas ampestaba la preça de casa, misturado cun l fedor de l sudor i l zun-zun de todos ls que se abuntonában eilhi.Beneziu l muorto cun l’auga benta, çfilou dous Padre Nuossos i ancarou cun tie Purficaçon, zbiada par’un canto, ambiocada ne l xal,  nun donairo que parecie çfigurada.

-         Ah Outília, Outília! Ai Jasus Senhora!

-         Bah, mulhier, nun adelantra chorar! Fui la buntade de Dius!

-         Pus si! Mas l miu Artúrio, tan noubo i tan baliente! Habie sido melhor que fura you, que nun sirbo pra nada, que quedei you acá a fazer!?

-         Nun seiades tonta, que inda Dius bos castiga!

-         Ai, que zgrácia tan fuorte, que zgrácia tan fuorte!

A tie Outília figurou-se-le que nun serie cun l stribar-se an Dius que iba a animar la sue cumadre, i fui anton que se le rebelou ua santença que, de tan tremenda, inda hoije muitos la repetimos an Tortulhas, siempre que las cousas mos ándan al para trás i nun mos sálen bien citres:

-         Bah, cumadre, coraije! Teneis que bos animar! Bós nun bedes? Isto todo son zgrácias: a bós, murriu-se-bos l’home, i a mi, anda-me ua pitica a poner fuora de casa!

September 18, 2007

Ls oulhicos tristes

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 2:18 pm

Mal manginaba la mai de tiu Zé Mielgo, quando l zmamou cun ua calabacica chena de bino, que aqueilhes haberien de ser ls purmeiros çerruchicos de ls muitos almudes que se le íban a seguir. Que eilha nun fui por mal, yera solo pa que l garoto nun se le lhembrasse tanto la teta i quedasse más assossegado, bah, i tamien pa l ir temprando, que isto, yá se sabe, home que nun le beba ua pinga, al menos al quemer, adonde bai a saber de la fuorça pa puxar? – sbarrai-me cun el adonde dezie Granjo bielho.

Que tiu Zé Mielgo siempre fui l garoto más spabilado de la scuola, i daprendie el más solo ne ls dies an que iba que ls outros que la lhebában d’afeito.

Apuis de moço ye que fui la perdiçon. Diç que fui por bias de ua çarigaita de un pobo de fuora cun quien andou cunbersado, que, nun die an que caçou a tiu Zé an casa, anquanto el le daba uns belhiçcos i le fazie uas cuçquinhas, le dou a buer ua mexórdia de bino misturado cun sangre de la pingadeira. L home quedou  acimprado i siempre meio antortaxado, mas, tamien, eilha apuis casou-se cun un cabo de la Guarda Fiscal i diç que fúran túndias de meia-nuite anté la fin de la bida, solo se le perdírun las que se le caírun ne l chano.

Tiu Zé Mielgo rapou-las buonas, mas nun fúran oureilhas de cochino! Bida de probe, so anda palantre quando un antropeça!

Houbo un anho, pul fin de berano, cun las jeiricas de la cortiça que le habien sobrado a calcéren-le ls bolsos, arresolbiu-se a ir a la feira de Palaçuolo, a mercar uas cholas, que l filho de sou pai tamien habie de ser home de strenar uas cholas, pa andar çcalço bien chegában ls anhos malos!

Ah rapazes! Mirai an la feira i cun dues crouas ne l bolso! Metiu posta an la tie de Malhadas i todo, quartilho cun este, quartilho cun aquel, pul zmontar de la feira tiu Zé Mielgo tenie ua peleira dous palmos más grande do que el.

Mas yá tenie mercado las sues cholicas nuobas i inda meio quarteiron de sardinas, que tiu Zé Mielgo, podendo, nun le perdonaba a ua sardina bien assadica.

Cholicas nuobas al ombro, las sardinas, a la falta de melhor, ne bolso de las calças, zbirou pa casa de cumpanha cun tiu Bergílio Xordo, bezino, i que le habie ajudado a la missa an las dues ou trés derradeiras capielhas.

Campantes, tiu Zé a cantar l fado, Bergílio quaije sin poder arrastrar la carroça que tenie, bai quando nó, tiu Zé antropeça e speta cun un pie ancontra un rebolo que se habie sbarrulhado de ua daqueilhas paredes. Mirou pa la unha de l dedo grande a sangrar i confessou-le al outro:

-         Carai, ah Bergílio, buona jeira se tengo calçado las mies cholicas nuobas! Habie de tener quedado guapa!!

You nun bos dezie que yera bida de probe!

Más alantre, dou-les la buntade de demudar l’auga a las azeitonas. Zbiórun-se de l camino, tiu Zé zapierta la carcielha, caça la cabeça de ua sardina pul forro roto de l bolso i abre la torneira, acumpanhado cun dous “ahs” de sastifaçon.

Quando sentiu las piernas anchoquecidas, mirou para baixo i quedou arrelampado:

-         Hóstia Bandita! Yá quaije cinquenta anhos que te conheço, i nunca habie arreparado que tamien tenies uolhos! I assi tan tristes!!

Mirai que milagre que stubíssen tristes, yá pori quinze dies als bolcos de l Porto anté Palaçuolo!

July 25, 2007

LS BARRENHONES

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 11:55 pm
Tiu Zé Mielgo yera un home pequeinho i seco cumo un galho de carrasco. Ambaixo l chapeu siempre aparchacado, la cara zenhada a furmon i grabada a cinzel, más angurriada que las notas de binte malreis que sacaba de l bolso de las calças, anrebulhadas ne l lhenço, cumo benidas de l culo de ua pita. Cun la jaqueta siempre grande de más para el - que ls homes de las biúdas yeran siempre más taludos - i las calças pul meio de la canielha, asseguradas cun baraço, tiu Zé Mielgo, al loinge, parecie un pito ouxado, anchoquecido por ua zurbada de Márcio. Siempre mal ampelajado! Por fuora, yá se bei, que por drento tenie un coraçon adonde cabie l pobo anteiro!Nada más tenie de sou, a nun ser aquel modo tan special de botar santéncias i de zbirar respuostas que, d’a par cun las borracheiras de nin se lhamber, le grabórun cun fierro roijo an la lhembráncia de l pobo – hai muito doutor que de tanto nun se agaba - que anté quien nunca l coinciu amenta an tiu Zé Mielgo cumo se habisse andado a tirar nials cun el ou habíssen daprendido a nadar ne l poço de la Fraga ne l miesmo berano.Tiu Zé Mielgo nun le guardaba cabras a naide!Cumo nun le deixában tener parte an la partida de l chincalhon çocial i solo serbie pa cuntar ls tentos, an pagas tenie dreito a alguns zmandos. De lhéngua, que nin el tenie felpas pa zmandos doutra culidade. Yera, pintiparado, cumo l tonto de ls quelóquios: nun fazie parte de la quemédia, mas tamien andaba pulhi, i inda bie el más cun un uolho cerrado que ls outros cun ls dous bien abiertos!Diç que quando einougurórun la letecidade houbo farra fuorte. Benezidura, çcursos de ls maiorales, foguetes, antremoços i bino a la ringalheira. Yá cun ls olhicos pequeinhos, tiu Zé Mielgo arruma-se als angorbatados i çpega-le al más pimpon sin abiso:-         Anton bós ye que sodes l Persidente de la Cámara?! Pus olhai que stais bien fraquito pa l’amportáncia que teneis! Stá la buossa tie más bien tratada!…ten uns quartos!!… – i acrecentou un cachico mais baixo, a modos a que solo le oubíssen ls de l pobo – i uas tetas…parécen dous barrenhones!!…L Persidente a fazer-se çpercebido – O homenzinho o que disse? l que nun dixe, l regidor a zbiá-lo pa trás, l mal de tiu Zé Mielgo fúran batatas, naquel causo, antremoços! Inda hoije you nun puodo ber un barrenhon que nun se me lhembre l’amoije de la tal.

June 14, 2007

DE LS BICHOS DE CUBRIÇON

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 6:45 pm

-Fasta, alma de l diabo! Cunchega par’ende!
Manulico unhia las bacas, fado de quaije to ls dies, an casa de senhor Anible.
Eilhi criado zde garotico, a bien dezir yera agora el, rapaç de ls sous zasseis anhos, quien çpachaba l cerbiço de l casal más fuorte de l pobo. Senhor Anible, l’amo, yá quantá que habie angulhido un garfo i agora nun podie drobar la spina, cuitado. Pa mandar staba alhá el, pa l trabalho, Manulico.
Manulico i Dalfina, la criadica de senhora Oulália, que se habie criado an casa de senhor Anible al miesmo tiempo que Manulico, quaije cumo se fússen melgos.
Mas Manulico nun miraba pa Dalfina cumo par’ua armana!
L modo de amarrar ls uolhos al chano, la risa tan fresca i tan clara, la piel tan amerosa, l pelo que nunca staba peinado i arrebalaba po riba de las dues peitugas de rola que ampeçában a balanciar por ambaixo de l bestidico de chita, ls meneios de ls quadriles, todo yera cumo cerilhas ciçcadas subre l burnal de deseio an las eiras de ls zasseis anhos de Manulico.
De Manulico i de senhor Anible, que staba casado mas nun staba capado i, folgado cunsante andaba, bien se le antolhaba tamien ua spreitadela pa ls quartos de Dalfina, quando la agarraba amarrada an qualquiera cerbiço, ou uns belhiçcos, assi meio a modo de caçuada, meio a sério, siempre que la caçaba loinge de la bista de senhora Oulália.
Que a bien dezir, senhora Oulália poucas rezones de queixa tenerie, pus las más de las bezes yera an la sue tulha que senhor Anible arrecolhie l pan semeado i spigado pula redundeç de las nalguicas de Dalfina!
Manulico acabou de unhir las bacas i ancarou cun Dalfina, a stender la roupa lhabada an la yerba de la cortinha. Quedou-se einougado, a mirar pa ls ancantos de la mocica.
Spertou-lo senhor Anible cun ua lhostra ne l cachaço.
-Anton home, tu par’onde miras cun esses uolhos de cochino!? Mira que aqueilhas berças nun son pa ls tous dientes!Tu arrepara bien ne l que te digo! Neste casal solo hai trés bichos de cubriçon: ye l bui, ye l galho i sou you, tu nun oubes?!
Dízen que l galho bielho ye l purmeiro ne l piteiro a sentir crecer la crista de l galharete nuobo!
Manulico amarrou ls narizes al chano i angolhiu an seco.
-Stá bien, senhor miu amo.
Soutordie yera Demingo. A la salida de la missa, senhor Anible antre ls maiorales de l pobo a treminar pa íren a caminos, arruma-se Manulico a eilhes:
-Ah senhor miu amo, bós çculpai, mas la Cabanha saliu touronda i nun pára an la corte. L bui quedou a drumir ne l cerrado de Bal Trabiesso.
Agora cumo fago?…Boto-le l galho ou benis bós?!

May 1, 2007

L UOLMO DE L MINGA

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 12:45 am

L subrolho stendie-se cumo ua manta po riba de Tortulhas i nun serie perciso ir al bruxo pa adibinar que la troboada nun tardarie a atrelundar l pobo cun ua porrada de auga i tronos capazes de scachar ua fraga. Yá ampeçaba a relhistrar pa ls lhados de Rita Molino. Anté peç que un se atafanhaba cun l peso de l aire i nun se bie un germo an la rue. Tamien, yera la hora de la séstia i, cun aqueilha calma, quien serie home de andar pul termo a fregir ls miolhos ambaixo de l rechino de l sol. A la tardica se farie po la bida, por anquanto Tortulhas drumie la séstia ne ls xaragones de casa ou a la selombra de ls cabanhales ou de algun uolmo, que ls habie balientes i cun fuorça po to l pobo. Habie un siléncio cumo an la eigreija quando l padre alhebanta la hóstia, Tortulhas gozaba l scanso de ls justos i deixaba semir la calma de la tarde a drumir.

Toda?! No, nun staba l pobo anteiro a drumir.Ambaixo de l uolmo de l Minga, l altar staba cumpuosto, cun las xaldroqueiras de l questume. I nun yera por acauso que se iban a poner eilhi a fazer la renda i a çfazer la fama de to ls que les caíssen ambaixo de las bandeiras: l uolmo quedaba ne l meio de l pobo i naide poderie passar pa l prado ou camino de Miranda que deilhi nun se bisse; quedaba cerquita de l tanque de l Trufal, adonde tenie que parar quien salisse cun la cria; i, nun menos amportante, podie-se ber quien antraba i salie de la taberna de l Canastra. Assi, l uolmo de l Minga, ademais de selombra e frescura, tamien les daba l unto pa cozer ls “dixo-me-lo, dixo-me-lo” cun que ampestaban Tortulhas.Stában alhá quaije todas i la ourdidura iba animada:

- Diç que onte meia dúzia de garotos zgraçórun l cerdeiro de tiu Faustino – dezie la Magalhanas, ua tiezica seca i semida ambaixo de l lhenço i de ls xambres, cun las agulhas an las manos angurriadas, a dar, a dar, más apusta a la renda do que se fura a tirar l pai de la forca – que nun bundou ancher la barriga, que inda l scuchórun uas galhadas.

-Diç que furan ls dous de la Pesa, l de tiu Armando Galhardo, l más bielho, Zé Petisqueiras, que yá nun ye garoto niun…- ajuntou Marilice, gorda i medrada, como ua masseira, cul atadeiro de l mandil a stourar po riba de las banhas, abornalada an la punta de l fincon deitado que les serbie de sentalho - …i diç que l tou tamien iba, ah Clotilde, you nun ye por tal, mas a mi dezíran-me-lo…

- Mal rais ta parta ls correios, que de brebe traian las nobidades – respunde la Clotilde, burmeilha cumo un temato, afeita als zmandos de l filho, que eilha bien sabie que yera calabrés – i anton quien fui l xodairo que te l dixo?

-Deziran-me-lo, nun amporta quien, que you nun gusto de amantar an naide, you nun sou dessas de comprar eiqui i bender eilhi. You tamien lhougo le dixo que l tou nun debie de haber sido, que el nun ye de ls de la comandita de ls outros – i ls uolhos de la Marilice amarrórun pa la renda, anquanto la boca arremedaba ua risica de caçoada, farta de saber, eilha i to l pobo, que l filho de la Clotilde i ls dous de la Pesa nun se zapegában, trás de las buiadas, a poner las rateiras als paixaros, a jogar la bilharda, anjoldados to l dia çque salían de la scuola anté que tocában a las trindades. I puls bistos tamien acumpanhában a las cereijas.

- Cun quien anda l miu Américo, ou queda de andar, nun le amporta a naide. Mas trai la barriga chena, nun percisa de la ir a ancher a ls cerdeiros de tiu Faustino. La cumenéncia, uas cerejicas que pareçan caganetas de coneilho!

- Bah, deixai-bos alhá disso…quien fui, fui bien…l garunho de l Faustino fui-le bien ampregue, el ten muita cereija… – acalmou l Alberto Picoto, l Burron, solteiron de 50 anhos, arrumado a la armana Delaide i a bibir an casa de l cunhado, que nunca habie oulhado pa ua rapaza cun ganas de le ser buono, mas anton siempre de buolta de las ties, a cheirizar i siempre çposto a lhebar i a trazer, tamien, sobraba-le l tiempo, que l trabalho fazie-le denteira – bós nun oubis, diç que la rapaza de la Çáncia stá preinha, contórun-me-lo trasdontonte, a mi custou-me a fintar…siempre camino de la missa, un bidrico que nunca le daba l aire, i agora ua destas…

- You yá quantá que l oubi…i mirai que quien me l dixo yé porque l sabie…

- I siempre ye de l rapaz de tiu Polho? – preguntou Marie Cándida que nun yera assi mi faladeira mas tamien l gustaba sfuracar an la bida de ls outros.

-Diç que si…mirai un garoto que inda nun hai nada inda trazie las calças rachadas….quaije que inda nun pon nabalha an la cara!…

- El yá fui a sacar las sortes?

- Quedou libre, nun bedes que le falta un dedo, que l stroncou cun un foguete.

- Ye mas ye un rapaz bien pimpon – i l Burron picaba nun cachico de cortiça cun la nabalha que siempre trazie ne l bolso de l colete … – bós nun l bedes passar eiqui pa baixo i pa riba, siempre tan scrinhado, tan lhambidico!…Cumo depriessa l farrapico de la Marimélia l caçou…la santulária, a la spera que l çubiaco le fusse a parar al bico…

L aire cuntinaba abafadiço i más pesado que uas quantas arrobas de cortiça. Ya se ampeçában a oubir las squilas de alguas bacas que salian de la corte i uas palabras soltas, alhá pa riba,…. Tortulhas spertaba de la séstia de ua tarde de berano.

-         Mirai, alhá ben tie Dorteia! Que le haberá passado pa benir tan tarde, i lhougo eilha que le gusta tanto ua joldica!

-         Inda bien que se quedou an casa! A las bezes ten ua cunbersa tan mofosa!

La tardiega iba-se arrumando pa l pie de l uolmo, debagarico, peç que meio ouxada, pori amurrenhada cun la calma que abafaba Tortulhas.

-         Anton, mulhier! El queI bos passou que peç que benis mi piloxa?!

-         Deixai-me alhá que stou mi anfastiada! Tengo l stómado tan anrezinado!

-Chiçcou-le a l’augardiente onte a la nuite i apuis sabe-le la boca a chapéu bielho – rezungou l Burron antre dientes, cun ls narizes amarrados pa la cortiça, a modos que la Dorteia nun oubisse.

-         Yá buistes un bunchico de augardiente? A mi, yé remédio santo pa las maleitas de l stómado!

-         Nun ye isso, mulhier! Bós andabades siempre: “café, café”, i you hoije, apuis l almorço, tamien quije spurmentar. Mas rebolbiu-me la barriga. I amargoso, que you sei alhá!

-         Pori nun le botestes açucre! Olhai que sin açucre si amarga muito!

-         Botei-le dues colheradicas, mas comi-lo i nun gostei nada d’el!

-         Comistes-lo?! Mas anton bós cumo fazistes pa l comer?

-         Ai, cumo fizo! Anton cumo habie de l comer? Pus, arramei l auga i comi la cozedura!

March 15, 2007

PÁSCOA

Filed under: Tortulhas — alfredo @ 10:14 pm

I quando la última cisca de Febreiro se bai ampuntada pulas raças de sol de Márcio, zangurria-se la calatriç de ls bielhos a las brigadas i ls uossos páran de le doler. Acubilha-se l lhume po riba de l’Ambierno bielho, a guardar las brasas de Outubre inda çtante, mas yá naide assegura las risas de ls garotos que se scápan pulas jinelas de la scuola que abiertas outra beç.

L sol sperta de l suonho de meses i, al spreguiçar-se, bolca l lhato de l berde que se strampalha por beigas i balhes, puntiado pul rugido de miles de quelores sumbradas a la suorte.

L’anchiente de lhuç acaba de secar las scarabanadas redadeiras, i l que reçuma nun ye auga mas la mai a sudar l ceçon cun que dar de quemer als filhos.

Zbolacéian fraldas de fuora pul termo i las mangas arregaçadas a çtapar manos ancalhadas que assegúran la rabiça préinhan la tierra de pormessas de tulha chena.

Las nuites ancúlhen-se an cuntriçones de anquemendaçones de las almas i ls dies ínchan acuquelhados cun l chilrar de ls paixaricos i l rugido de l’auga que cuorre de las fuontes. L’uolmo más grande de la ribeira buolbe a tener ama – diç-lo l matracar de la duonha que se mistura cun l matracar de las tejeiras de poda an Molino de Bento.

Cada gromo ye ua jura de frol!

I quando la Quaresma se scapa, ambiocada nun xal negro i grimada cun l rugido de la Matraca ne ls caleijos de ls pobicos, las stebas çcúbren outra beç las cinco chagas an purmessas de redençon.

L Pai fai las pazes cun ls Homes.

I al treceiro die, L Filho que fui home torna an milagres de Aleluias, ambuolto nun manto dourado de puolo de mimosa, i celebrado cun miles de repiquetes de campanicas queloridas stendidas por l praino anteiro.

Senta-se cun ls homes a la fartura de las mesas, an quemunhones de panes i binos, i de risas i spranças, almiadas pul ramo de oulibeira anfeitado, que las abençona de riba de l chupon.

I Abril da-le la risa para Maio, que há de ser Junho.

I ben ende muito nabego i l rechino de l sol.

Next Page »

Powered by WordPress